ماشین زمانِ رفاه: نیم‌قرن تقلا برای خرید یک خودروی اقتصادی در ایران

برای درک دقیقِ بلایی که تورم و اعوجاجاتِ سیاست‌گذاری بر سرِ قدرت خرید خانوار آورده است، نمی‌توان صرفاً به قیمت‌های اسمی اتکا کرد. وقتی خط‌کشِ اندازه‌گیری را تغییر دهیم و قیمت‌ها را با قدرت خرید و حداقل دستمزد بسنجیم، تصویرِ شفاف‌تری از سرگذشت رفاه افراد جامعه به دست می‌آید.

در این نوشتار، شاخص «دسترسی‌پذیری» (Affordability Index) برای یک خودروی اقتصادیِ پایه در یک دوره چهل و چند ساله (از ۱۳۵۸ تا امروز) محاسبه شده است. برای جلوگیری از خطای تورم تکنولوژیک، سبدِ بررسی به صورت زنجیره‌ای مدل‌سازی شده است: دهه‌های ۶۰ و ۷۰ با معیار قیمت «پیکان»، دهه‌های ۸۰ و ۹۰ با معیار «پراید»، و سال‌های اخیر با معیار «کوییک».

داده‌های این سری زمانیِ طولانی، یک روایت سینوسی و تکان‌دهنده را نشان می‌دهند. دهه 60 با جنگ و دهه ۷۰ با شوک‌های ارزی پس از جنگ، قدرت خرید به شدت تخریب شد. اما با ورود به دهه ۸۰ و استمرار آن تا میانه دهه ۹۰، اقتصاد توانست با کنترل تورم و رشدِ واقعیِ دستمزدها، دورانِ رفاهیِ مناسب تری را برای نیروی کار رقم بزند؛ تا جایی که خرید یک خودروی صفر کیلومتر اقتصادی، به کمتر از ۲۵ ماه حقوق پایه نیاز داشت.

با این حال، شروع شوک‌های ارزی و تحریمی از اواخر دهه ۹۰، در کنار سرکوب قیمتی و ناکارایی‌های ساختاری در صنعت، این دستاورد دو دهه‌ای را به طور کامل بلعید. امروز، نیروی کار برای دسترسی به حداقلِ تکنولوژی حمل‌ونقل شخصی، بار دیگر به دره‌های عمیقِ نمودارِ رفاه پرتاب شده است.